Aan het Nederlandse wietexperiment doen tien gemeenten mee. Dit zijn Almelo, Arnhem, Breda, Groningen, Hardenberg, Hellevoetsluis, Heerlen, Nijmegen, Zaanstad en Tilburg. Het experiment, officieel het Experiment gesloten coffeeshopketen geheten, is bedoeld om te onderzoeken wat er gebeurt als coffeeshops legaal geteelde wiet verkopen. Hieronder lees je hoe het experiment precies werkt, welke eisen gemeenten moesten vervullen en wat we op basis van de eerste ervaringen al weten.
Hoeveel gemeenten doen er mee aan het experiment?
In totaal nemen tien gemeenten deel aan het wietexperiment. Dat zijn Almelo, Arnhem, Breda, Groningen, Hardenberg, Hellevoetsluis, Heerlen, Nijmegen, Tilburg en Zaanstad. De selectie vond plaats na een uitgebreide aanmeldingsprocedure waarbij gemeenten aan een reeks strenge criteria moesten voldoen. Niet elke gemeente die zich aanmeldde, werd uiteindelijk toegelaten.
Oorspronkelijk hadden zich meer gemeenten aangemeld, maar na toetsing door de rijksoverheid bleef een selectie van tien over. De gekozen gemeenten vertegenwoordigen een gevarieerde mix van grote steden en middelgrote gemeenten, verspreid over het land. Zo kunnen onderzoekers straks goed vergelijken of de effecten van het experiment overal vergelijkbaar zijn of juist per gemeente sterk verschillen.
Binnen deze gemeenten zijn coffeeshops geselecteerd die daadwerkelijk deelnemen aan de gesloten keten. Niet elke coffeeshop in een deelnemende gemeente doet automatisch mee. De shops moeten voldoen aan aanvullende eisen rondom administratie, kwaliteitscontrole en traceerbaarheid van de wiet.
Welke eisen moesten gemeenten voldoen om mee te doen?
Gemeenten moesten aan een uitgebreid pakket aan voorwaarden voldoen voordat ze konden deelnemen aan het wietexperiment. De rijksoverheid stelde deze eisen om te garanderen dat het experiment betrouwbaar en vergelijkbaar verloopt. De belangrijkste vereisten waren onder andere:
- Een actief coffeeshopbeleid met minimaal één en maximaal tien coffeeshops in de gemeente
- Bereidheid om gedurende de gehele experimentperiode mee te werken aan monitoring en evaluatie
- Voldoende bestuurlijk draagvlak, inclusief instemming van de gemeenteraad
- Een goede samenwerking met lokale handhavingspartners zoals politie en openbaar ministerie
- Bereidheid om coffeeshops te verplichten uitsluitend legaal geteelde wiet te verkopen
Gemeenten die aan deze voorwaarden voldeden, werden uitgenodigd voor een verdere selectieprocedure. Daarin speelden ook praktische overwegingen een rol, zoals de geografische spreiding van deelnemende gemeenten en de grootte van de lokale coffeeshopmarkt. Het doel was een representatieve groep samen te stellen die bruikbare data oplevert voor het nationale beleid.
Hoe werkt het wietexperiment in de deelnemende gemeenten?
In de deelnemende gemeenten mogen coffeeshops uitsluitend wiet verkopen die afkomstig is van officieel gecertificeerde telers. Dit is de kern van de zogenoemde gesloten keten: van teelt tot verkoop is de hele keten legaal en controleerbaar. Daarmee wijkt het experiment fundamenteel af van de huidige situatie, waarbij de verkoop van wiet gedoogd wordt maar de inkoop aan de achterdeur illegaal blijft.
De gecertificeerde telers leveren hun product aan de coffeeshops, die vervolgens alleen die wiet mogen verkopen. Elke partij wiet is traceerbaar en onderworpen aan kwaliteitscontroles. Consumenten weten daardoor wat ze kopen, en de overheid krijgt grip op de keten die jarenlang volledig buiten het zicht van de wet opereerde.
De implementatie verliep in fases. Eerst werden de telers geselecteerd en gecertificeerd, daarna konden de coffeeshops overstappen op de legale inkoop. Gedurende het hele experiment worden de deelnemende gemeenten nauwlettend gevolgd door onafhankelijke onderzoekers. Zij kijken naar effecten op de volksgezondheid, de criminaliteit, de lokale leefbaarheid en het functioneren van de coffeeshopmarkt. Meer over hoe dergelijk onderzoek in de praktijk wordt uitgevoerd, lees je op de pagina over onze onderzoekswerkwijze.
Wat is het verschil tussen deelnemende en niet-deelnemende gemeenten?
Het grootste verschil is dat coffeeshops in deelnemende gemeenten legaal ingekochte wiet mogen verkopen, terwijl coffeeshops buiten het experiment nog altijd te maken hebben met de achterdeurproblematiek. In niet-deelnemende gemeenten blijft de inkoop van wiet illegaal, ook al is de verkoop aan consumenten gedoogd. Dit gedoogbeleid bestaat al decennia en zorgt structureel voor een grijs gebied tussen de coffeeshop en de criminele markt.
Voor gemeenten die niet meedoen, verandert er voorlopig niets aan de bestaande situatie. Zij blijven werken binnen het huidige gedoogkader, waarbij de lokale driehoek (gemeente, politie en openbaar ministerie) bepaalt hoe streng er wordt gehandhaafd. Dat leidt in de praktijk tot grote verschillen tussen gemeenten in hoe het coffeeshopbeleid eruitziet en wordt uitgevoerd.
Voor beleidsmakers in niet-deelnemende gemeenten is het experiment toch relevant. De uitkomsten geven straks een goed beeld van wat legale regulering in de praktijk oplevert. Gemeenten die nu nog niet meedoen, kunnen die inzichten gebruiken om hun eigen beleid te herijken of zich voor te bereiden op een eventuele landelijke invoering van de gesloten keten.
Wanneer zijn de resultaten van het wietexperiment bekend?
De eerste tussentijdse resultaten van het wietexperiment zijn al beschikbaar, maar de definitieve conclusies worden verwacht na afloop van de volledige experimentperiode. Het experiment loopt meerdere jaren en de eindevaluatie zal naar verwachting in de loop van 2026 of 2027 worden afgerond, afhankelijk van de voortgang en eventuele politieke besluitvorming rondom de looptijd.
De monitoring verloopt in fases:
- Nulmeting: voordat het experiment startte, werd de beginsituatie in kaart gebracht per gemeente
- Tussentijdse metingen: gedurende het experiment worden regelmatig tussenrapportages opgesteld
- Eindevaluatie: na afloop van het experiment volgt een integrale beoordeling van alle verzamelde data
- Beleidsadvies: op basis van de eindevaluatie brengt de overheid een advies uit over de toekomst van het coffeeshopbeleid in Nederland
De uitkomsten zijn van groot belang voor het nationale debat over drugsbeleid. Politici, gemeenten en maatschappelijke organisaties wachten op de resultaten om te bepalen of een landelijke uitrol van de gesloten keten wenselijk is. Bekijk onze eerdere projecten voor voorbeelden van hoe monitoring en evaluatie in de praktijk worden uitgevoerd.
Hoe Breuer & Intraval helpt met coffeeshoponderzoek
Werkt jouw gemeente aan beleid rondom coffeeshops, ondermijning of leefbaarheid en heb je behoefte aan betrouwbare, onafhankelijke inzichten? Breuer & Intraval heeft jarenlange ervaring met coffeeshoponderzoek en coffeeshopbeleid voor gemeenten door het hele land. We ondersteunen beleidsmakers met:
- Nulmetingen en monitoringsonderzoek rondom coffeeshopbeleid
- Evaluaties van het lokale gedoogbeleid en de effecten op leefbaarheid en veiligheid
- Vergelijkend onderzoek naar hoe andere gemeenten omgaan met vergelijkbare vraagstukken
- Praktische beleidsadviezen op basis van kwalitatief en kwantitatief onderzoek
- Ondersteuning bij de voorbereiding op toekomstige regelgeving rondom de gesloten keten
Of je nu midden in het wietexperiment zit of als niet-deelnemende gemeente de ontwikkelingen wilt bijhouden: wij helpen je de juiste vragen te stellen en de antwoorden te vinden die jouw beleid sterker maken. Neem contact op en bespreek vrijblijvend wat we voor jouw gemeente kunnen betekenen.
